آب مهمترین و حیاتی ترین ماده خوراکی برای انسانها است که حدود ۶۰ درصد از بدن ما را تشکیل می دهد. آب به بدن کمک کند تا دمای نرمال خود را ثابت نگاه دارد. این ترکیب حیاتی از سفت شدن مفاصل جلوگیری می­کند، از طناب نخاعی و بافت­های حساس بدن محافظت می­ کند و همچنین می­تواند ترکیبات مضر بدن را از طریق ادرار و تعریق دفع نماید..

دسترسی به آب آشامیدنی سالم حق همه انسانها در اقصی نقاط کره زمین است. با وجود اهمیت آب برای سلامتی انسانها، دسترسی به آب آشامیدنی سالم در نقاط مختلف دنیا محدود است. طبق گزارشهای سازمان جهانی بهداشت(WHO)، حداقل ۲ میلیارد نفر از جمعیت جهان از منابع آبی آلوده به فاضلابهای انسانی می­ نوشند. همچنین این سازمان بیان کرده است که تا سال ۲۰۲۵ میلادی نیمی از جمعیت جهان در مناطق کم آب زندگی خواهند کرد.

با اهمیت ترین جنبه توجه به ویژگیهای آب آشامیدنی سالم، پتانسیل بیماری زایی آب آشامیدنی ناسالم است. آب آلوده در انتقال بیماری­هایی چون وبا، اسهال، هپاتیت A، حصبه، دیسانتری، فلج اطفال و …  موثر است. مدیریت ناصحیح منابع آب و عدم تصفیه مناسب آب آشامیدنی باعث قرار گرفتن انسان­ها در معرض این مخاطرات سلامتی می­گردد.

مشخصات و ویژگیهای کیفی آب آشامیدنی سالم در پنج گروه زیر تقسیم بندی می شود:

• مشخصات فیزیکی آب آشامیدنی
• مشخصات شیمیایی آب آشامیدنی
• مشخصات بیولوژیکی آب آشامیدنی
• مشخصات میکروبی آب آشامیدنی
• آلودگی­های صنعتی آب آشامیدني

ویژگی­های فیزیکی آب آشامیدنی سالم:

یکی از شاخص­های سنجش کیفیت آب آشامیدنی، ویژگی­های فیزیکی آب شرب است. مشخصات فیزیکی آب آشامیدنی به وسیله شاخهای زیر مورد سنجش قرار می گیرد.

رنگ آب آشامیدنی

دو شاخص برای توصیف و اندازه گیری رنگ آب استفاده می­ شود. رنگ حقیقی(True Color) و رنگ ظاهری(Apparent Color). رنگ حقیقی، رنگی است که پس از جدا کردن مواد آلوده کننده­  آب به چشم می­ خورد. اما رنگ ظاهری رنگی است که به صورت بصری مشاهده می شود. این رنگ تحت تاثیر رنگ حقیقی و هر ماده­ موجود در آب یا حتی کدورت آب می ­باشد. جدول زیر عوامل ایجاد رنگ در آب را نمایش می دهد.

روش سنجش میزان رنگ آب آشامیدنی: میزان رنگ آب را می­ توان با طیف­ سنجی نوری سنجید. واحد انداز­ه­ گیری میزان رنگ، Hazen Unit(HU) یا True Color Unit(TCU) می باشد(هر دو واحد از نظر عددی یکسان می­ باشند).

بازه مورد پذیرش رنگ در استاندارهای مختلف بسیار مشابه است. جدول زیر بازه مجاز رنگ برای مصارف آشامیدنی را نمایش می دهد.

بو و مزه آب آشامیدنی

بو و مزه از دسته­ خواص ظاهری هستند که عموم مردم به آن­ها توجه ویژه­ای دارند و در تصمیم­ گیری آن­ها هنگام انتخاب بین منابع آبی جهت شرب تاثیر به ­سزایی دارد.

بو و مزه در آب آشامیدنی ممکن است نشان دهنده­ حالت خاصی از آلودگی یا اشکال حین عملیات تصفیه باشد. حتی این خواص پتانسیل نشان­ دادن وجود احتمالی مواد مضر در آب را دارند. مزه و بو می توانند از مواد معدنی طبیعی و آلاینده­ های شیمیایی آلی و منابع یا فرایندهای بیولوژیکی سرچشمه گرفته باشند. از دیگر عوامل ایجاد بو و مزه در آب آشامیدنی می­توان آلودگی آب توسط مواد شیمیایی سنتز شده(مصنوعی)، خوردگی فلزات لوله­ ها و حتی مشکلات به وجود آمده حین تصفیه مانند کلروناسیون را نام برد. آب در هنگام ذخیره شدن و توزیع نیز ممکن است به عوامل بیماری زا آلوده شده و در اثر فعالیتهای میکروبی بو و مزه­ ناخوشایندی به خود بگیرد.

روش سنجش میزان بو و مزه: یک روش اندازه­ گیری بر پایه­ بیشترین میزان رقیق سازی یک نمونه بنا شده است­. میزان بو با واحد Threshold Odour Number(TON) مشخص می­ شود. برای طعم و مزه آب آشامیدنی، سازمان استاندارد ایران، حدمطلوب طعم را در ۲۵ درجه سلسیوس حداکثر ۳ درمقیاس TON دانسته است.

کدورت

کدورت یا کدری یکی از خصوصیات ظاهری آب است که ناشی از عوامل متعددی ناشی می شود. کدورت آب آشامیدنی سبب می ­شود که نور تابیده شده به نمونه متفرق و یا جذب شود ولی عبور نکند. با توجه به گستردگی منابع آبی و وجود تعداد بالایی از عوامل ایجاد کننده­ کدورت، هر منبع باید در دسته ­بندی خاصی قرار بگیرد، زیرا روش تصفیه و مدیریت آن متفاوت است. در جدول زیر همانطور که گفته شد این عوامل دسته­ بندی ­شده ­اند.

روش سنجش کدورت آب: اندازه گیری کدورت آب آسان و کم هزینه است. در روش نِفِلومتریک پخش نور با دستگاه بِنچ­تاپ قابل حمل یا تجهیزات آنلاین اندازه­ گیری می­ شود. واحد اندازه ­گیری در این روش Nephelometric turbidity unit(NTU) است.

طبق دستورالعمل سازمان استاندارد ایران، حد مطلوب کدورت آب آشامیدنی کمتر یا مساوی یک NTU است. سازمان بهداشت جهانی نیز حد ایده­ آل کدورت را کمتر از یک NTU تعیین کرده است. همچنین اتحادیه اروپا نیز حداکثر مجاز کدورت را یک NTU تعیین کرده است.

ذرات جامد معلق(TSS)

به زبان ساده اگر آب را از یک فیلتر بسیار ریز عبور دهیم، مواد جامد محلول و نیز مواد کلوییدی از فیلتر عبور می­ کنند و ذرات جامدی که روی فیلتر باقی می مانند همان ذرات جامد معلق(Total Suspended Solids) آب مورد نظر هستند. مقادیر زیاد ذرات جامد معلق موجب ایجاد ظاهری ناخوشایند در شکل ظاهری ­آب می­ شود. ذرات جامد معلق به طور کلی بر روی رنگ یا کدورت کلی آب تاثیر منفی می ­گذارد.

ذرات جامد معلق گستره­ وسیعی از مواد و ترکیبات آلی و معدنی را در بر می­ گیرد. لای، گل، ذرات مواد آلی و معدنی، ترکیبات آلی قابل حل­ شدن، پلانکتون ها و دیگر میکر­و ارگانسیم های زنده از مصادیق ذرات جامد معلق هستند. چنین ذراتی در اندازه ­بندی متفاوت ­می ­باشند و قطر آن­ها می­ تواند بین ده نانومتر تا یک دهم نانومتر باشد. اگر چه معمولا بیان مي شود که “TSS ماده­ ای است که از فیلتری با قطر ۰٫۴۵ میکرون عبور نکند.”

روش سنجش میزان TSS: عموماً برای اندازه ­گیری مقدار کل ذرات جامد معلق، حجم مشخصی از نمونه( تا یک لیتر) از یک فیلتر کاغذی که از پیش آماده و وزن شده است، عبور داده می­ شود. سپس فیلتر در دمای ۱±۱۰۴ سانتی گراد خشک می ­شود. پس از فرایند خشک کردن، فیلتر دوباره وزن شده و مقدار ذرات جامد معلق موجود اندازه­ گیری می­ شود. واحد اندازه گیری ذرات جامد معلق میلی ­گرم بر لیتر است.

شاخص pH

شاخص pH برای سنجش میزان اسیدی یا بازی بودن آب آشامیدنی به کار برده می شود. محلول های با PH کمتر از هفت اسیدی و محلول های با PH بالاتر از هفت، محلول بازی شناخته می شوند. سازمان بهداشت استرالیا میزان pH مناسب آب آشامیدنی را ۶ تا ۱۰٫۸ تعیین کرده است. بسیاری از کشورها pH مناسب آب آشامیدنی را ۶٫۵ تا ۸٫۵ ارزیابی می کنند. تماس یا نوشیدن آب با مقادیر بالا و پایین pH مخاطرات جدی سلامتی را به دنبال دارد.

شاخص pH آب را می­ توان با اضافه کردن اسید یا قلیا تنظیم کرد. معمولا آهک، سدیم کربنات، سدیم هیدروکسید و یا ترکیبی از آهک و کربن دی­ اکسید برای این منظور استفاده می­ شوند.

دما

دما اساسا معیار سنجش گوارایی آب آشامیدنی است. آب خنک خوش طعم تر از آب گرم یا خیلی سرد است. (البته کدورت و رنگ آب فیلترشده ممکن است غیرمستقیم متاثر از دما باشند.) با این وجود اتحادیه اروپا دمای ۱۲ درجه تا ۲۵ درجه سانتی­ گراد و سازمان بهداشت کانادا دمای ۱۵ درجه سلسیوس را  برای شرب مطلوب ارزیابی می کنند. البته دما می ­تواند مستقیماً بر روی رشد و بقای میکروارگانیسم ­ها تاثیر بگذارد. بالا رفتن دما می تواند احتمال رشد عوامل تولید کننده­ ی بو و مزه را در رودخانه­ ها و برکه­ ها و سیستم های توزیع آب افزایش دهد.